Bị can và bị cáo là hai tư cách tố tụng khác nhau trong vụ án hình sự. Theo quy định hiện hành, bị can là người hoặc pháp nhân bị khởi tố về hình sự, còn bị cáo là người hoặc pháp nhân đã bị Tòa án quyết định đưa ra xét xử. Điểm khác biệt quan trọng nhất nằm ở thời điểm phát sinh tư cách tố tụng, giai đoạn tham gia tố tụng và một số quyền, nghĩa vụ tương ứng.
Bài viết dưới đây của Hoàng Thịnh Luật giúp làm rõ phân biệt bị can và bị cáo theo quy định tố tụng hình sự đang áp dụng trong năm 2026, đồng thời giải đáp những nhầm lẫn thường gặp như: bị can có phải chắc chắn trở thành bị cáo hay không và một người đã bị truy tố bằng cáo trạng đã được gọi là bị cáo hay chưa.
Bị can là gì?
Theo Điều 60 Bộ luật Tố tụng hình sự, bị can là người hoặc pháp nhân bị khởi tố về hình sự. Đối với pháp nhân, quyền và nghĩa vụ của bị can được thực hiện thông qua người đại diện theo pháp luật theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự. Hiểu đơn giản, tư cách bị can phát sinh khi cơ quan có thẩm quyền đã ra quyết định khởi tố bị can theo trình tự pháp luật. Không nên hiểu rằng chỉ Viện kiểm sát mới có quyền ra quyết định khởi tố bị can.
Trong quá trình điều tra, khi có đủ căn cứ xác định một người hoặc pháp nhân đã thực hiện hành vi mà Bộ luật Hình sự quy định là tội phạm, Cơ quan điều tra có thể ra quyết định khởi tố bị can; Viện kiểm sát thực hiện thẩm quyền theo quy định của pháp luật và cũng có thể trực tiếp quyết định khởi tố bị can trong những trường hợp luật định.
Bị cáo là gì?
Theo Điều 61 Bộ luật Tố tụng hình sự, bị cáo là người hoặc pháp nhân đã bị Tòa án quyết định đưa ra xét xử. Đây là điểm mốc quan trọng để phân biệt bị can và bị cáo.
Việc Viện kiểm sát đã ban hành cáo trạng truy tố chưa đồng nghĩa người đó ngay lập tức trở thành bị cáo. Trong giai đoạn truy tố và trước khi Tòa án ra quyết định đưa vụ án ra xét xử, người bị truy tố vẫn mang tư cách bị can. Khi Tòa án quyết định đưa vụ án ra xét xử thì tư cách tố tụng mới chuyển thành bị cáo.
Phân biệt bị can và bị cáo theo quy định tố tụng hình sự
| Tiêu chí | Bị can | Bị cáo |
|---|---|---|
| Khái niệm | Người hoặc pháp nhân bị khởi tố về hình sự. | Người hoặc pháp nhân đã bị Tòa án quyết định đưa ra xét xử. |
| Căn cứ pháp lý chính | Điều 60 Bộ luật Tố tụng hình sự. | Điều 61 Bộ luật Tố tụng hình sự. |
| Thời điểm phát sinh tư cách | Khi có quyết định khởi tố bị can hợp pháp. | Khi Tòa án ra quyết định đưa vụ án ra xét xử. |
| Giai đoạn tố tụng điển hình | Chủ yếu trong quá trình điều tra, truy tố và thời gian chuẩn bị xét xử trước khi có quyết định đưa vụ án ra xét xử. |
Giai đoạn vụ án đã được Tòa án quyết định đưa ra xét xử. |
| Quyền đặc trưng | Được biết lý do bị khởi tố; nhận quyết định khởi tố bị can và các quyết định tố tụng; tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa; đưa ra chứng cứ, tài liệu, yêu cầu; trình bày lời khai và không bị buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội. |
Được tham gia phiên tòa; tranh luận tại phiên tòa; nói lời sau cùng trước khi nghị án; xem biên bản phiên tòa; tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa; kháng cáo bản án, quyết định của Tòa án và thực hiện các quyền khác theo luật. |
| Nghĩa vụ cơ bản | Có mặt theo giấy triệu tập của người có thẩm quyền tiến hành tố tụng và chấp hành quyết định, yêu cầu của cơ quan hoặc người có thẩm quyền. |
Có mặt theo giấy triệu tập của Tòa án và chấp hành quyết định, yêu cầu của Tòa án. |
| Đã được xác định có tội chưa? | Chưa. | Chưa, nếu chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật. |
Bị can có chắc chắn trở thành bị cáo không?
Không. Việc một người đã trở thành bị can không có nghĩa chắc chắn sau đó người này sẽ trở thành bị cáo.
Trong quá trình điều tra hoặc truy tố, vụ án hoặc việc truy cứu trách nhiệm đối với một bị can có thể được đình chỉ nếu xuất hiện căn cứ theo quy định pháp luật. Chỉ khi Tòa án ban hành quyết định đưa vụ án ra xét xử thì người hoặc pháp nhân liên quan mới có tư cách bị cáo.
Vì vậy, cách diễn đạt “bị can là giai đoạn trước của bị cáo” chỉ phù hợp để hình dung một cách đơn giản, nhưng không nên hiểu rằng mọi bị can đều đương nhiên sẽ trở thành bị cáo.
Đã có cáo trạng của Viện kiểm sát thì là bị can hay bị cáo?
Đây là một điểm rất dễ nhầm lẫn. Khi Viện kiểm sát ban hành cáo trạng truy tố nhưng Tòa án chưa ra quyết định đưa vụ án ra xét xử, người bị truy tố vẫn mang tư cách bị can. Tư cách bị cáo chỉ phát sinh khi đáp ứng đúng dấu hiệu được Điều 61 quy định: Tòa án đã quyết định đưa người hoặc pháp nhân đó ra xét xử.
Bị can có những quyền và nghĩa vụ gì?
Theo Điều 60 Bộ luật Tố tụng hình sự, bị can có nhiều quyền nhằm bảo đảm khả năng tự bảo vệ và thực hiện quyền bào chữa trong quá trình tố tụng.
- Được biết lý do mình bị khởi tố.
- Được thông báo, giải thích về quyền và nghĩa vụ của mình.
- Được nhận quyết định khởi tố bị can và các quyết định tố tụng liên quan theo luật.
- Trình bày lời khai, ý kiến và không bị buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội.
- Đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật và yêu cầu.
- Trình bày ý kiến về chứng cứ, tài liệu, đồ vật liên quan và yêu cầu kiểm tra, đánh giá.
- Đề nghị giám định, định giá tài sản hoặc thay đổi người có thẩm quyền và những người tham gia tố tụng theo luật.
- Tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa.
- Đọc, ghi chép tài liệu liên quan đến việc buộc tội, gỡ tội và việc bào chữa theo điều kiện luật định.
- Khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan hoặc người có thẩm quyền.
Về nghĩa vụ, bị can phải có mặt theo giấy triệu tập của người có thẩm quyền tiến hành tố tụng và chấp hành các quyết định, yêu cầu hợp pháp. Trường hợp vắng mặt mà không thuộc trường hợp bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan thì có thể bị áp giải; nếu bỏ trốn có thể bị truy nã.
Bị cáo có những quyền và nghĩa vụ gì?
Khi vụ án đã được đưa ra xét xử, bị cáo tiếp tục có các quyền bào chữa và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình, đồng thời có thêm những quyền gắn trực tiếp với phiên tòa.
- Nhận quyết định đưa vụ án ra xét xử và các quyết định tố tụng thuộc trường hợp luật quy định.
- Tham gia phiên tòa.
- Được thông báo và giải thích quyền, nghĩa vụ.
- Đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật và yêu cầu.
- Tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa.
- Trình bày lời khai, ý kiến và không bị buộc phải tự buộc tội hoặc nhận mình có tội.
- Đề nghị triệu tập người làm chứng và những người tham gia tố tụng khác theo quy định.
- Tranh luận tại phiên tòa.
- Nói lời sau cùng trước khi nghị án.
- Xem biên bản phiên tòa và yêu cầu sửa đổi, bổ sung theo quy định.
- Kháng cáo bản án, quyết định của Tòa án.
- Khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan hoặc người có thẩm quyền.
Bị cáo có nghĩa vụ có mặt theo giấy triệu tập của Tòa án và chấp hành quyết định, yêu cầu của Tòa án. Trường hợp vắng mặt không do bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan thì có thể bị áp giải; nếu bỏ trốn có thể bị truy nã.
Bị can và bị cáo có đồng nghĩa với người có tội không?
Không. Đây là điểm đặc biệt quan trọng khi sử dụng hai thuật ngữ này. Bị can và bị cáo đều là tư cách tố tụng, không phải là kết luận cuối cùng rằng một người đã phạm tội.
Theo nguyên tắc suy đoán vô tội, người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi tội phạm được chứng minh theo đúng trình tự, thủ tục pháp luật và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.
Do đó, khi đưa tin, tư vấn hoặc trao đổi về một vụ án đang trong quá trình giải quyết, cần sử dụng đúng thuật ngữ “bị can”, “bị cáo” thay vì khẳng định người đó là “tội phạm” khi chưa có bản án kết tội có hiệu lực.
Trong một vụ án hình sự, việc bị khởi tố hay đưa ra xét xử chỉ là tư cách tố tụng chứ hoàn toàn không đồng nghĩa với việc đã có tội. Để bảo vệ tối đa quyền lợi, minh oan hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự ngay từ những giai đoạn đầu tiên, người bị buộc tội và gia đình nên cân nhắc việc thuê luật sư bào chữa hình sự Hoàng Thịnh Luật. Đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm sẽ đồng hành, tham gia cùng làm việc với cơ quan điều tra và Tòa án nhằm đảm bảo quá trình tố tụng diễn ra khách quan, đúng pháp luật.
Căn cứ pháp lý áp dụng năm 2026
Nội dung bài viết được đối chiếu với Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành và Văn bản hợp nhất số 17/VBHN-VPQH ngày 12/02/2026 của Văn phòng Quốc hội,
đặc biệt là Điều 13 về nguyên tắc suy đoán vô tội, Điều 60 về bị can, Điều 61 về bị cáo và các quy định liên quan đến khởi tố bị can.
Khi nào bị can, bị cáo nên có luật sư hỗ trợ?
Trong một vụ án hình sự, việc xác định đúng tư cách tố tụng có ý nghĩa trực tiếp đến quyền được nhận tài liệu, trình bày ý kiến, cung cấp chứng cứ, thực hiện quyền bào chữa, khiếu nại hoặc kháng cáo. Nếu bản thân hoặc người thân đang là bị can, bị cáo, nên kiểm tra kỹ quyết định tố tụng đã nhận, nội dung buộc tội, chứng cứ liên quan và thời hạn thực hiện các quyền tố tụng.
Luật sư có thể hỗ trợ xem xét hồ sơ, giải thích quyền và nghĩa vụ trong từng giai đoạn, tham gia bào chữa và thực hiện các thủ tục cần thiết theo quy định pháp luật.
Việc đánh giá hướng xử lý cần dựa trên hồ sơ và chứng cứ cụ thể, không nên cam kết trước kết quả giải quyết vụ án.
Trong quá trình giải quyết vụ án, việc nắm rõ quy quyền và nghĩa vụ tố tụng đóng vai trò then chốt để bảo vệ tối đa quyền lợi hợp pháp của người bị buộc tội. Nếu bạn hoặc người thân đang gặp vướng mắc về tư cách tố tụng hoặc cần hỗ trợ pháp lý chuyên sâu, đội ngũ Luật sư hình sự Hoàng Thịnh Luật sẽ trực tiếp tư vấn, đánh giá hồ sơ và đồng hành bảo vệ quyền lợi trọn vẹn trong suốt các giai đoạn điều tra, truy tố và xét xử.
Ngày cập nhật nội dung: 12/09/2026. Nội dung mang tính phổ biến kiến thức pháp luật và không thay thế ý kiến tư vấn cho một vụ án cụ thể.
