Huỷ bỏ di chúc khi bị lừa dối cưỡng ép được thực hiện thế nào?

Cần phân biệt hủy bỏ di chúc với việc xác định di chúc không hợp pháp

Cụm từ huỷ bỏ di chúc khi bị lừa dối cưỡng ép thường được sử dụng trong tìm kiếm, nhưng về pháp lý cần phân biệt hai cơ chế:

Điểm a khoản 1 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015 yêu cầu người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt và không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép. Nếu điều kiện tự nguyện này không được bảo đảm, di chúc có thể không được công nhận là hợp pháp sau khi cơ quan có thẩm quyền xem xét chứng cứ.

Dấu hiệu di chúc được lập do lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép

Để xem xét huỷ bỏ di chúc khi bị lừa dối cưỡng ép, không thể chỉ dựa vào việc nội dung di chúc bất lợi cho một người thừa kế. Cần đánh giá hoàn cảnh lập di chúc, trạng thái nhận thức của người lập, quá trình soạn thảo, người có mặt và tác động từ người khác.

Dấu hiệu liên quan đến hành vi lừa dối

Điều 127 Bộ luật Dân sự 2015 giải thích lừa dối trong giao dịch dân sự là hành vi cố ý làm cho bên kia hiểu sai lệch về chủ thể, tính chất của đối tượng hoặc nội dung giao dịch nên đã xác lập giao dịch đó. Khi áp dụng vào di chúc, các tình tiết có thể cần kiểm tra gồm:

• Người lập bị cung cấp thông tin sai hoặc bị che giấu thông tin quan trọng liên quan đến nội dung văn bản;
• Văn bản được giới thiệu là loại giấy tờ khác nhưng thực chất mang nội dung định đoạt di sản;
• Người lập không được đọc, nghe đọc hoặc hiểu đầy đủ nội dung trước khi ký hay điểm chỉ;
• Nội dung bản di chúc khác với nội dung người lập đã trao đổi với người soạn thảo, người làm chứng hoặc công chứng viên;
• Có dấu hiệu thay trang, thêm nội dung, giả mạo chữ viết, chữ ký hoặc điểm chỉ.

Dấu hiệu liên quan đến đe dọa hoặc cưỡng ép

Điều 127 mô tả đe dọa, cưỡng ép là hành vi cố ý làm cho một bên buộc phải thực hiện giao dịch nhằm tránh thiệt hại đối với bản thân hoặc người thân thích. Trong vụ việc thừa kế, những tình tiết cần kiểm tra có thể gồm:

• Người lập bị tạo áp lực phải định đoạt tài sản trái với mong muốn;
• Việc tiếp xúc của người lập với người thân, người làm chứng hoặc công chứng viên bị kiểm soát bất thường;
• Có tin nhắn, bản ghi âm, lời khai hoặc tài liệu thể hiện sự đe dọa hay ép buộc;
• Người lập thể hiện sự sợ hãi, phản đối hoặc mong muốn thay đổi văn bản ngay sau khi lập;
• Hoàn cảnh ký văn bản có dấu hiệu không bảo đảm sự tự nguyện.

Đây chỉ là dấu hiệu để xác minh, không phải cứ xuất hiện một tình tiết là di chúc đương nhiên vô hiệu. Tòa án phải đánh giá tổng thể chứng cứ hợp pháp và lời trình bày của các bên.

Chứng cứ cần có khi tranh chấp tính tự nguyện của di chúc

Trong vụ việc huỷ bỏ di chúc khi bị lừa dối cưỡng ép, bên đưa ra yêu cầu cần chủ động thu thập và giao nộp chứng cứ theo quy định tố tụng. Tùy hồ sơ, tài liệu có thể gồm:

• Bản gốc di chúc, các bản sửa đổi, bổ sung hoặc di chúc được lập trước đó;
• Hồ sơ công chứng, sổ công chứng và tài liệu lưu trữ có liên quan;
• Chữ viết, chữ ký và mẫu so sánh để đề nghị giám định khi có căn cứ;
• Hồ sơ khám, điều trị, kết luận chuyên môn liên quan đến trạng thái nhận thức tại thời điểm lập di chúc;
• Lời khai của người làm chứng, người soạn thảo, người phiên dịch hoặc người có mặt;
• Tin nhắn, thư điện tử, dữ liệu điện tử, hình ảnh hoặc bản ghi hợp pháp thể hiện quá trình tác động;
• Tài liệu về nơi ở, điều kiện chăm sóc và quan hệ phụ thuộc của người lập di chúc;
• Chứng cứ về việc quản lý, chiếm giữ hoặc chuyển dịch tài sản sau khi lập di chúc.

Các dấu hiệu như tuổi cao, bệnh tật, nội dung chia tài sản không đều hoặc thay đổi người hưởng không tự thân chứng minh có lừa dối, cưỡng ép. Phải làm rõ mối liên hệ giữa hành vi tác động và ý chí của người lập tại đúng thời điểm lập di chúc.

Người lập di chúc còn sống có thể tự hủy bỏ di chúc không?

Có. Điều 640 Bộ luật Dân sự 2015 cho phép người lập di chúc sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc đã lập vào bất cứ lúc nào. Vì vậy, nếu người lập nhận ra mình bị tác động và vẫn có khả năng thể hiện ý chí tự nguyện, cách trực tiếp để huỷ bỏ di chúc khi bị lừa dối cưỡng ép là chính họ xác lập rõ việc hủy bỏ hoặc lập di chúc mới thay thế.

Khi lập di chúc mới, nếu nội dung thể hiện việc thay thế di chúc cũ thì di chúc trước bị hủy bỏ theo khoản 3 Điều 640. Để hạn chế tranh chấp, người lập nên:

• Thể hiện rõ di chúc nào hoặc phần nội dung nào bị hủy bỏ;
• Lập văn bản trong trạng thái minh mẫn, tự nguyện và không có người gây áp lực;
• Cân nhắc công chứng và cung cấp thông tin về bản di chúc trước;
• Yêu cầu ghi nhận rõ ngày, giờ, địa điểm, người chứng kiến và tình trạng nhận thức nếu cần;
• Thông báo cho tổ chức hành nghề công chứng đang lưu giữ di chúc biết việc sửa đổi, thay thế hoặc hủy bỏ theo Luật Công chứng 2024.

Không nên hướng dẫn người khác tự tiêu hủy, che giấu hoặc lấy bản di chúc khỏi người đang lưu giữ. Việc làm mất bản giấy không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc di chúc không còn giá trị, nhất là khi còn bản lưu hoặc chứng cứ khác.

Người lập di chúc đã chết thì xử lý tranh chấp thế nào?

Sau khi người lập di chúc chết, họ không còn khả năng thực hiện quyền hủy bỏ tại Điều 640. Khi đó, yêu cầu thường được hiểu là đề nghị Tòa án xác định di chúc không hợp pháp hoặc không có hiệu lực toàn bộ, một phần dựa trên Điều 630, Điều 643 và các quy định liên quan.

Quy trình xử lý huỷ bỏ di chúc khi bị lừa dối cưỡng ép trong tình huống này thường gồm:

1. Xác định quan hệ tranh chấp, yêu cầu cụ thể và Tòa án có thẩm quyền;
2. Thu thập bản di chúc, hồ sơ công chứng và chứng cứ về hoàn cảnh lập;
3. Nộp đơn cùng tài liệu chứng minh quyền, lợi ích liên quan;
4. Đề nghị thu thập hồ sơ, lấy lời khai hoặc giám định khi có căn cứ;
5. Tham gia hòa giải và quá trình tố tụng;
6. Yêu cầu giải quyết hệ quả phân chia di sản nếu di chúc không được công nhận.

Thẩm quyền cụ thể phụ thuộc nơi cư trú của bị đơn, loại tranh chấp, vị trí bất động sản và yếu tố nước ngoài. Không nên khẳng định một cấp Tòa án cố định khi chưa kiểm tra hồ sơ và quy định tố tụng đang áp dụng.

Di chúc đã công chứng có thể bị hủy bỏ hoặc bị tranh chấp không?

Có. Công chứng tạo ra chứng cứ quan trọng về thời điểm, chủ thể và quá trình xác lập văn bản, nhưng không loại trừ quyền của người lập di chúc được sửa đổi, thay thế hoặc hủy bỏ; cũng không ngăn người có quyền lợi liên quan yêu cầu Tòa án xem xét khi có chứng cứ về vi phạm điều kiện hợp pháp.

Từ ngày 01/07/2025, hoạt động công chứng được điều chỉnh bởi Luật Công chứng số 46/2024/QH15. Luật này quy định người đã lập di chúc có thể yêu cầu công chứng việc sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc; nếu di chúc đang được tổ chức hành nghề công chứng lưu giữ thì phải thông báo cho tổ chức đó biết.

Khi thực hiện huỷ bỏ di chúc khi bị lừa dối cưỡng ép tại tổ chức hành nghề công chứng, hồ sơ và cách tiếp nhận phụ thuộc yêu cầu cụ thể. Thông thường, người yêu cầu cần xuất trình giấy tờ nhận diện, thông tin hoặc bản di chúc đã lập và dự thảo văn bản nếu có. Công chứng viên phải kiểm tra ý chí tự nguyện, năng lực hành vi và tính hợp pháp của yêu cầu.

Bài gốc nêu cứng thời hạn “không quá 2 ngày, trường hợp phức tạp không quá 10 ngày”. Không nên giữ thông tin này cho mọi trường hợp hủy bỏ di chúc nếu chưa đối chiếu đúng loại việc, thời điểm bắt đầu tính và các khoảng thời gian không tính vào thời hạn theo Luật Công chứng 2024.

Hậu quả pháp lý khi di chúc bị hủy bỏ hoặc không được công nhận

Hệ quả của huỷ bỏ di chúc khi bị lừa dối cưỡng ép phụ thuộc cơ chế và phạm vi xử lý:

• Nếu người lập đã hủy bỏ di chúc hợp pháp và không có di chúc khác có hiệu lực, di sản có thể được chia theo pháp luật;
• Nếu có di chúc mới thay thế hợp pháp, di sản được giải quyết theo di chúc mới;
• Nếu Tòa án xác định toàn bộ di chúc không hợp pháp, phần di sản liên quan được xem xét chia theo pháp luật;
• Nếu chỉ một phần không có hiệu lực và không ảnh hưởng phần còn lại, phần còn lại có thể vẫn được thực hiện theo Điều 643;
• Nếu có người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc, quyền của họ còn phải được xem xét theo Điều 644;
• Nghĩa vụ tài sản của người chết phải được thanh toán theo quy định trước khi phân chia phần di sản còn lại.

Việc chia theo pháp luật được xem xét theo Điều 650 và hàng thừa kế tại Điều 651. Kết quả cụ thể còn phụ thuộc người thừa kế còn sống, người từ chối nhận di sản, người không có quyền hưởng, thừa kế thế vị và phạm vi tài sản thực tế.

Câu hỏi thường gặp về di chúc được lập thiếu tự nguyện

Người thừa kế có thể tự hủy di chúc của người đã chết không?

Không. Người thừa kế không có quyền tự hủy di chúc. Nếu có tranh chấp, họ phải yêu cầu Tòa án xem xét tính hợp pháp và hiệu lực dựa trên chứng cứ.

Di chúc bị lừa dối hoặc cưỡng ép có đương nhiên vô hiệu không?

Không nên tự kết luận. Điều 630 yêu cầu di chúc phải được lập trong trạng thái tự nguyện, nhưng khi có tranh chấp, Tòa án đánh giá chứng cứ để xác định toàn bộ hoặc một phần di chúc có được công nhận hay không.

Di chúc đã công chứng có thể bị Tòa án xem xét không?

Có. Văn bản công chứng là chứng cứ quan trọng nhưng vẫn có thể được Tòa án xem xét nếu có yêu cầu và chứng cứ cho rằng việc lập di chúc vi phạm điều kiện pháp luật.

Người lập di chúc có phải nêu lý do khi muốn hủy bỏ không?

Điều 640 ghi nhận quyền hủy bỏ vào bất cứ lúc nào và không đặt ra yêu cầu phải chứng minh lý do. Quan trọng là ý chí hủy bỏ phải do chính người lập thể hiện một cách tự nguyện và hợp pháp.

Chỉ vì di chúc chia tài sản không đều có chứng minh được cưỡng ép không?

Không. Việc chia không đều thuộc quyền định đoạt của người lập di chúc. Muốn chứng minh thiếu tự nguyện phải có chứng cứ liên quan đến quá trình và hoàn cảnh lập di chúc.

Nếu một phần di chúc không hợp pháp thì toàn bộ có mất hiệu lực không?

Không nhất thiết. Theo Điều 643, nếu một phần không có hiệu lực nhưng không ảnh hưởng đến hiệu lực của phần còn lại thì phần còn lại vẫn có thể có hiệu lực.