Người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc là một số người thân thích được pháp luật bảo đảm một phần di sản tối thiểu ngay cả khi họ không được người lập di chúc cho hưởng hoặc chỉ được hưởng ít hơn mức luật định. Theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, phần được bảo đảm về nguyên tắc bằng hai phần ba một suất thừa kế theo pháp luật, trừ các trường hợp pháp luật loại trừ.
Quy định này thường phát sinh khi người chết có để lại di chúc nhưng nội dung di chúc không đề cập hoặc phân chia rất ít tài sản cho cha, mẹ, vợ, chồng, con chưa thành niên hoặc con thành niên không có khả năng lao động.
Thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc là gì?
Theo Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Người lập di chúc có quyền chỉ định người thừa kế, phân định phần di sản và thực hiện các quyền khác trong phạm vi pháp luật cho phép.
Tuy nhiên, quyền định đoạt bằng di chúc không phải trong mọi trường hợp đều làm mất quyền hưởng di sản của những người được Điều 644 Bộ luật Dân sự bảo vệ.
Những người thuộc Điều 644 vẫn có thể được hưởng một phần di sản tối thiểu nếu không được người lập di chúc cho hưởng hoặc chỉ được hưởng thấp hơn hai phần ba một suất thừa kế theo pháp luật.
Cần hiểu đúng: việc phải bảo đảm phần thừa kế này không đồng nghĩa toàn bộ di chúc bị vô hiệu. Nội dung di chúc còn lại vẫn được xem xét thực hiện sau khi xác định đúng di sản, nghĩa vụ tài sản và quyền của những người có liên quan.
Những người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc gồm ai?
Khoản 1 Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 quy định các nhóm người sau:
| Nhóm người | Vấn đề cần kiểm tra |
|---|---|
| Con chưa thành niên | Cần xác định tuổi, quan hệ cha mẹ – con và thời điểm có liên quan đến việc phát sinh quyền thừa kế. |
| Cha, mẹ | Bao gồm quan hệ cha mẹ hợp pháp; trường hợp cha mẹ nuôi cần kiểm tra việc nuôi con nuôi theo quy định. |
| Vợ hoặc chồng | Cần xác định quan hệ hôn nhân và tình trạng hôn nhân của người để lại di sản. |
| Con thành niên không có khả năng lao động | Cần xem xét chứng cứ về tình trạng thực tế; không nên tự kết luận chỉ dựa trên tuổi, tên bệnh hoặc một tỷ lệ suy giảm từ lĩnh vực pháp luật khác. |
Con chưa thành niên
Theo Điều 21 Bộ luật Dân sự 2015, người chưa thành niên là người chưa đủ 18 tuổi. Khi giải quyết hồ sơ thừa kế, cần kiểm tra ngày sinh, thời điểm mở thừa kế và các tình tiết thực tế có liên quan.
Điều 644 không quy định riêng một câu xác định thời điểm nào dùng để đánh giá tình trạng “con chưa thành niên”. Vì vậy, nếu việc xác định tuổi tại các thời điểm khác nhau có thể làm thay đổi quyền hưởng di sản và giữa các bên có tranh chấp, không nên đưa ra kết luận chỉ từ phép tính tuổi mà cần xem xét toàn bộ hồ sơ và cách áp dụng của cơ quan có thẩm quyền.
Con đẻ và con nuôi hợp pháp đều có thể phát sinh quyền thừa kế theo quy định. Quan hệ cha, mẹ, con cần được chứng minh bằng giấy tờ hộ tịch, giấy tờ về nuôi con nuôi hoặc tài liệu hợp pháp khác.
Cha, mẹ của người để lại di sản
Cha, mẹ của người chết thuộc nhóm được quy định tại Điều 644. Đối với cha nuôi, mẹ nuôi, cần kiểm tra việc xác lập quan hệ nuôi con nuôi và các quy định liên quan đến quyền thừa kế.
Vợ hoặc chồng của người để lại di sản
Vợ hoặc chồng có quan hệ hôn nhân hợp pháp có thể thuộc diện được hưởng phần thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc.
Trước khi tính phần di sản, cần đặc biệt phân biệt tài sản riêng của người chết với phần tài sản của người chết trong khối tài sản chung vợ chồng. Phần tài sản thuộc sở hữu của người còn sống không phải là di sản để chia thừa kế.
Đối với trường hợp đang tiến hành ly hôn, đã chia tài sản chung hoặc có vấn đề liên quan đến tình trạng hôn nhân, cần đối chiếu Điều 655 Bộ luật Dân sự 2015 và hồ sơ thực tế.
Con thành niên không có khả năng lao động
Người thành niên là người từ đủ 18 tuổi trở lên. Tuy nhiên, Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 không đưa ra một tỷ lệ hoặc tiêu chí duy nhất để xác định thế nào là “không có khả năng lao động”.
Do đó, không nên mặc nhiên lấy một tỷ lệ suy giảm khả năng lao động trong lĩnh vực bảo hiểm, lao động hoặc người khuyết tật rồi áp dụng trực tiếp để kết luận quyền thừa kế.
Khi phát sinh tranh chấp, hồ sơ y tế, kết luận giám định và các tài liệu phản ánh khả năng lao động thực tế có thể trở thành chứng cứ quan trọng. Thời điểm đánh giá tình trạng này cũng cần được xem xét theo hồ sơ cụ thể vì Điều 644 không quy định riêng, rõ ràng về vấn đề này.
Điều kiện hưởng thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc
Không phải cứ thuộc một trong các quan hệ cha, mẹ, vợ, chồng hoặc con là đương nhiên được hưởng hai phần ba suất. Cần kiểm tra đồng thời các điều kiện có liên quan.
- Thuộc một trong những nhóm được khoản 1 Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 quy định;
- Không được người lập di chúc cho hưởng di sản hoặc chỉ được hưởng phần thấp hơn hai phần ba một suất thừa kế theo pháp luật;
- Không từ chối nhận di sản theo Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015;
- Không thuộc trường hợp không được quyền hưởng di sản theo khoản 1 Điều 621;
- Đáp ứng điều kiện trở thành người thừa kế theo quy định có liên quan của Bộ luật Dân sự.
Người muốn tìm hiểu cách xác định hàng thừa kế và phần tài sản khi di sản được chia theo pháp luật có thể xem thêm bài chia thừa kế theo pháp luật.
Trường hợp nào không được hưởng phần thừa kế bắt buộc?
Khoản 2 Điều 644 quy định cơ chế bảo vệ tại khoản 1 không áp dụng đối với người đã từ chối nhận di sản theo Điều 620 hoặc thuộc trường hợp không được quyền hưởng di sản theo khoản 1 Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015.
Việc xác định một người có thuộc Điều 621 hay không phải dựa trên chứng cứ và tình tiết cụ thể. Không nên chỉ dựa vào mâu thuẫn trong gia đình hoặc lời trình bày của một bên để kết luận người khác đã mất quyền hưởng di sản.
Người bị truất quyền trong di chúc có còn được hưởng không?
Đây là vấn đề cần thận trọng khi áp dụng Điều 644. Điều luật sử dụng cụm từ “không được người lập di chúc cho hưởng di sản”, trong khi Bộ luật Dân sự cũng thừa nhận quyền của người lập di chúc trong việc truất quyền hưởng di sản.
Trong thực tiễn nghiên cứu và áp dụng pháp luật đã từng tồn tại những cách lý giải khác nhau đối với trường hợp người thuộc nhóm Điều 644 bị ghi rõ là bị truất quyền trong di chúc.
Vì vậy, nếu di chúc có nội dung truất quyền đối với cha, mẹ, vợ, chồng, con chưa thành niên hoặc con thành niên không có khả năng lao động, nên kiểm tra trực tiếp hồ sơ và căn cứ áp dụng thay vì mặc nhiên kết luận người đó chắc chắn được hoặc không được hưởng.
Cách tính hai phần ba một suất thừa kế theo pháp luật
Điều 644 xác định phần được bảo đảm bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di sản được chia theo pháp luật.
Phần thừa kế tối thiểu = 2/3 × một suất thừa kế theo pháp luật
Để tính đúng, không nên lấy toàn bộ tài sản đứng tên người chết rồi chia ngay. Trình tự thường cần xem xét:
- Xác định đúng di sản: tách tài sản của người chết khỏi phần tài sản thuộc sở hữu của người khác.
- Xác định nghĩa vụ tài sản: kiểm tra các nghĩa vụ và chi phí được thanh toán từ di sản theo quy định.
- Xác định những người sẽ được hưởng nếu chia theo pháp luật: căn cứ Điều 651 và các quy định liên quan.
- Xác định một suất thừa kế theo pháp luật trong tình huống giả định di sản được chia theo pháp luật.
- Tính hai phần ba suất đó.
- Đối chiếu phần đã được nhận theo di chúc: nếu người được Điều 644 bảo vệ đã được hưởng một phần nhưng thấp hơn mức tối thiểu thì chỉ cần xác định phần còn thiếu.
Trường hợp có người thừa kế thế vị, người từ chối nhận di sản, người không được quyền hưởng di sản, tài sản chung hoặc nhiều bản di chúc thì việc xác định một suất thừa kế có thể phức tạp hơn.
Ví dụ cách tính phần thừa kế không phụ thuộc di chúc
Giả sử ông A để lại 600 triệu đồng di sản ròng sau khi đã xác định phần tài sản thuộc sở hữu của ông và xử lý các nghĩa vụ tài sản.
Cha, mẹ ông A đã mất. Hàng thừa kế thứ nhất còn bà B là vợ và anh C là con thành niên có khả năng lao động. Di chúc hợp pháp của ông A để toàn bộ 600 triệu đồng cho bà M.
- Nếu giả định chia theo pháp luật, bà B và anh C mỗi người có một suất: 600 triệu ÷ 2 = 300 triệu đồng.
- Bà B thuộc nhóm tại Điều 644 nên mức dùng để đối chiếu là: 2/3 × 300 triệu = 200 triệu đồng.
- Anh C đã thành niên và có khả năng lao động nên không thuộc nhóm tại Điều 644 chỉ vì anh là con.
- Sau khi xác định quyền của bà B, phần di sản còn lại tiếp tục được xử lý theo di chúc nếu không có tình tiết pháp lý khác.
Ví dụ chỉ nhằm minh họa cách tính. Kết quả thực tế có thể khác khi còn cha mẹ, có thêm con, người thừa kế thế vị, nghĩa vụ tài sản hoặc tranh chấp về hiệu lực di chúc.
Tài liệu cần chuẩn bị khi yêu cầu phần thừa kế theo Điều 644
- Giấy chứng tử hoặc giấy tờ hợp pháp chứng minh người để lại di sản đã chết;
- Bản di chúc và các tài liệu liên quan đến việc lập, sửa đổi hoặc công bố di chúc;
- Giấy khai sinh, giấy đăng ký kết hôn, giấy tờ về nuôi con nuôi hoặc giấy tờ hộ tịch khác;
- Giấy tờ chứng minh quyền sử dụng, quyền sở hữu tài sản;
- Tài liệu xác định tài sản chung và tài sản riêng;
- Thông tin về các nghĩa vụ tài sản của người chết;
- Hồ sơ y tế, kết luận giám định hoặc chứng cứ phù hợp trong trường hợp cần chứng minh tình trạng không có khả năng lao động;
- Văn bản từ chối nhận di sản, văn bản phân chia di sản hoặc tài liệu công chứng đã được lập nếu có;
- Tài liệu chứng minh những người thuộc hàng thừa kế có liên quan.
Nếu các bên đã thống nhất về người hưởng và tài sản, có thể tham khảo thêm thủ tục khai nhận và phân chia di sản thừa kế để hiểu các bước công chứng đang áp dụng.
Nếu phát sinh tranh chấp thì xử lý thế nào?
Tranh chấp có thể phát sinh khi một người cho rằng mình thuộc Điều 644 nhưng không được chia di sản, các bên không thống nhất cách tính hai phần ba suất hoặc có tranh chấp về quan hệ nhân thân, tài sản và hiệu lực di chúc.
Trong trường hợp này, cần xác định rõ yêu cầu của từng bên, di sản thực tế, chứng cứ chứng minh quan hệ thừa kế và nội dung di chúc trước khi lựa chọn phương án thương lượng hoặc yêu cầu cơ quan có thẩm quyền giải quyết.
Xem thêm: giải quyết tranh chấp về thừa kế.
Câu hỏi thường gặp khi giải quyết tranh chấp thừa kế
Không có tên trong di chúc có được hưởng thừa kế không?
Có thể. Nếu người đó thuộc nhóm tại khoản 1 Điều 644, đáp ứng các điều kiện pháp luật và không thuộc trường hợp loại trừ tại khoản 2 thì vẫn có thể được hưởng phần di sản được pháp luật bảo đảm.
Được cho hưởng ít hơn hai phần ba suất thì xử lý thế nào?
Nếu người đó thuộc Điều 644 và phần được hưởng theo di chúc thấp hơn mức hai phần ba một suất theo pháp luật thì cần tính phần còn thiếu để bảo đảm mức mà điều luật quy định.
Con thành niên có khả năng lao động có được hưởng hai phần ba suất không?
Không chỉ vì là con. Điều 644 chỉ liệt kê con chưa thành niên và con thành niên không có khả năng lao động. Con thành niên có khả năng lao động vẫn có thể hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật khi có căn cứ khác.
Hai phần ba suất có tính trên toàn bộ tài sản của người chết không?
Không mặc nhiên. Trước tiên phải xác định đúng khối di sản, phân biệt tài sản của người chết với tài sản của người khác và xem xét các nghĩa vụ tài sản có liên quan.
Chỉ cần có bệnh hoặc khuyết tật là được coi là không có khả năng lao động?
Không nên kết luận như vậy. Điều 644 không đưa ra một tỷ lệ chung. Việc xác định cần dựa trên chứng cứ và tình trạng thực tế của từng hồ sơ.
Căn cứ pháp lý về thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc
- Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13;
- Điều 20, Điều 21 về người thành niên và người chưa thành niên;
- Điều 611 về thời điểm, địa điểm mở thừa kế;
- Điều 613 về người thừa kế;
- Điều 620 về từ chối nhận di sản;
- Điều 621 về người không được quyền hưởng di sản;
- Điều 624 về di chúc;
- Điều 644 về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc;
- Điều 651 về người thừa kế theo pháp luật;
- Điều 653 về quan hệ thừa kế giữa con nuôi và cha mẹ nuôi;
- Điều 655 về thừa kế trong một số trường hợp liên quan đến quan hệ vợ chồng.
Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 hiện vẫn đang được áp dụng. Khi sử dụng bài viết để xử lý một hồ sơ thực tế, cần kiểm tra lại trạng thái pháp luật và các tài liệu có liên quan tại thời điểm giải quyết.
Cần kiểm tra quyền hưởng di sản trong trường hợp cụ thể?
Việc xác định phần thừa kế theo Điều 644 có thể trở nên phức tạp khi tài sản là tài sản chung vợ chồng, có nhiều người thuộc hàng thừa kế, có người từ chối nhận di sản hoặc các bên tranh chấp về di chúc.
Khách hàng có thể tham khảo dịch vụ pháp lý thừa kế – di chúc của Hoàng Thịnh Luật để tìm hiểu phạm vi hỗ trợ đối với từng hồ sơ. Đối với trường hợp đang có nhu cầu lập di chúc và muốn hạn chế tranh chấp về sau, xem thêm tư vấn lập di chúc hợp pháp.
