Phòng vệ chính đáng là gì là thắc mắc của rất nhiều người khi chẳng may rơi vào cảnh bị hành hung. Trong thực tế, nhiều vụ xô xát bắt đầu từ việc tự vệ để bảo vệ bản thân hoặc người thân, nhưng sau đó lại trở thành vụ án hình sự chỉ vì hành vi chống trả bị đánh giá là quá mức cần thiết.
Không ít người nghĩ rằng “bị đánh thì có quyền đánh lại”, tuy nhiên pháp luật hình sự không cho phép phản ứng theo cảm tính, mà chỉ công nhận phòng vệ chính đáng khi việc chống trả nhằm ngăn chặn hành vi xâm hại đang xảy ra và phù hợp với mức độ nguy hiểm của tình huống.
Phòng vệ chính đáng là gì?
Căn cứ tại Khoản 1 Điều 22 Bộ luật hình sự 2015 sửa đổi bổ sung 2025 quy định như sau: “Phòng vệ chính đáng là hành vi của người vì bảo vệ quyền hoặc lợi ích chính đáng của mình, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước, của cơ quan, tổ chức mà chống trả lại một cách cần thiết người đang có hành vi xâm phạm các lợi ích nói trên. Phòng vệ chính đáng không phải là tội phạm.”
Điểm quan trọng của quy định này nằm ở cụm từ “một cách cần thiết”. Pháp luật cho phép chống trả để ngăn chặn hành vi xâm hại, nhưng chỉ trong phạm vi giới hạn nhằm bảo vệ lợi ích đang bị đe dọa trực tiếp. Mọi hành vi đáp trả vượt ngoài mục đích ngăn chặn hoặc không tương xứng với tính chất nguy hiểm của cuộc tấn công đều tiềm ẩn rủi ro bị chuyển hóa sang trách nhiệm hình sự.
Các điều kiện để hành vi được coi là phòng vệ chính đáng
Phải có hành vi xâm hại đang diễn ra hoặc đe dọa ngay tức khắc: Tình huống phải “đang xảy ra” hoặc “sắp xảy ra ngay”. Nếu sự việc đã kết thúc mà quay lại đánh trả thì thường không còn là phòng vệ chính đáng. Để một hành vi chống trả được công nhận là phòng vệ chính đáng, cần hội đủ các tiêu chí sau:
- Tính thời điểm: Hành vi xâm hại phải đang diễn ra hoặc đe dọa ngay tức khắc. Nếu hành vi xâm hại đã chấm dứt mà người bị hại mới thực hiện việc đánh trả thì không được coi là phòng vệ.
- Mục đích chính đáng: Nhằm bảo vệ tính mạng, sức khỏe, tài sản hoặc danh dự hợp pháp; không phải hành vi mang tính chất “trả thù” hay “dằn mặt”.
- Đúng đối tượng: Hành vi chống trả phải tác động trực tiếp vào người đang thực hiện hành vi xâm hại.
- Mức độ tương xứng: Chỉ sử dụng cường độ lực lượng đủ để ngăn chặn hành vi xâm hại và bảo đảm an toàn cho chủ thể bị tấn công.
Việc xác định tính thời điểm là yếu tố then chốt để phân biệt tự vệ và trả đũa. Trong thực tiễn, nếu kẻ tấn công đã bỏ chạy hoặc không còn khả năng gây hại mà bên phòng vệ vẫn tiếp tục truy đuổi hoặc tấn công thêm, hành vi này thường bị cơ quan tố tụng đánh giá là hành vi xâm phạm sức khỏe trái pháp luật, thay vì được hưởng chế định miễn trách nhiệm hình sự.
Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng là gì?
Căn cứ tại Khoản 2 Điều 22 Bộ luật hình sự 2015 sửa đổi bổ sung 2025 quy định như sau:“Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng là hành vi chống trả rõ ràng quá mức cần thiết, không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi xâm hại. Người có hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật này.”
Lưu ý: “vượt quá” không đòi hỏi phải có ý định giết người hay cố ý gây thương tích từ đầu. Chỉ cần hành vi chống trả rõ ràng vượt mức cần thiết, bạn vẫn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự.
Hậu quả pháp lý nếu bị xác định vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng
Các tội danh “do vượt quá giới hạn”
- Tội giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng (Điều 126 Bộ luật hình sự 2015 sửa đổi bổ sung 2025): khung hình phạt cơ bản là cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm; trường hợp đối với 02 người trở lên có khung cao hơn.
- Tội cố ý gây thương tích do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng (Điều 136 Bộ luật hình sự 2015 sửa đổi bổ sung 2025): mức xử lý thay đổi theo tỷ lệ tổn thương cơ thể và hậu quả (có thể từ phạt tiền/cải tạo không giam giữ đến phạt tù).
Xem xét tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự
- Trường hợp “phạm tội trong trường hợp vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng” được ghi nhận là tình tiết giảm nhẹ theo điểm c khoản 1 Điều 51 Bộ luật hình sự hiện hành.
- Nói cách khác: vượt quá vẫn có thể bị xử lý, nhưng khi lượng hình Tòa án sẽ cân nhắc bối cảnh bị xâm hại và yếu tố phòng vệ.
Làm gì để bảo vệ mình nếu buộc phải chống trả?
Nếu xảy ra xô xát và bạn cho rằng mình phòng vệ, nên ưu tiên các bước sau để giảm rủi ro bị “đánh giá ngược”:
- Dừng lại khi nguy cơ đã chấm dứt: tránh truy đuổi/tiếp tục tấn công khi đối phương đã bỏ chạy hoặc không còn khả năng gây hại;
- Gọi cơ quan chức năng ngay (113/địa phương) và trình báo sớm: thời điểm trình báo ảnh hưởng lớn đến đánh giá động cơ;
- Giữ chứng cứ tại chỗ: camera, người làm chứng, dấu vết hung khí, thương tích của bạn… (càng sớm càng tốt);
- Đi khám và giám định thương tích nếu có: hồ sơ y tế giúp chứng minh mức độ bị xâm hại;
- Trình bày đúng trọng tâm: nêu rõ diễn biến, mức độ đe dọa, lý do bạn buộc phải chống trả, thời điểm bạn dừng lại;
- Trao đổi luật sư sớm nếu vụ việc nghiêm trọng (có thương tích nặng/chết người): để đảm bảo lời khai và chứng cứ được thu thập đúng hướng.
Liên hệ luật sư tư vấn hình sự
Công ty Luật TNHH MTV Hoàng Thịnh Luật với đội ngũ Luật sư giỏi, chuyên nghiệp, uy tín, tận tâm, trách nhiệm, chi phí dịch vụ thấp, hiệu quả cao, đảm bảo xử lý chuyên nghiệp, tuân thủ đúng quy định pháp luật, bảo vệ tốt nhất quyền lợi của khách hàng, giảm thiểu rủi ro pháp lý và tiết kiệm chi phí, tránh phát sinh chi phí và thời gian không đáng có.
Thông tin liên hệ:
- Địa chỉ trụ sở chính: Số 40/9/8 Trần Văn Quang, phường Bảy Hiền, Thành phố Hồ Chí Minh
- Địa chỉ văn phòng: Tòa nhà số 1124 Lạc Long Quân, phường Tân Hoà, Thành phố Hồ Chí Minh
- Hotline/Zalo (24/7): 0913.849.072 (Ls. Phan Minh Hoàng)
- Email: hoangthinhluat.lawfirm@gmail.com
- Fanpage Facebook: Công ty Luật Hoàng Thịnh Luật
- Website: https://hoangthinhluat.com
Công ty Luật TNHH MTV Hoàng Thịnh Luật luôn sẵn sàng chào đón Quý khách hàng./.
