Di chúc không xác định rõ phần thừa kế thì di sản được chia thế nào?

Di chúc và phần thừa kế được hiểu thế nào?

Theo Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Người lập di chúc có quyền chỉ định người thừa kế, truất quyền hưởng di sản, phân định phần di sản cho từng người và giao nghĩa vụ cho người thừa kế theo Điều 626.

Phần thừa kế theo di chúc có thể được thể hiện bằng tỷ lệ, giá trị, hiện vật cụ thể hoặc cách mô tả khác đủ để xác định ý chí của người lập di chúc. Vướng mắc xuất hiện khi văn bản chỉ ghi tên nhiều người được hưởng mà không cho biết mỗi người nhận bao nhiêu. Đây chính là tình huống Di chúc không xác định rõ phần thừa kế được khoản 1 Điều 659 điều chỉnh.

Điều kiện để di chúc được dùng làm căn cứ chia di sản

Trước khi áp dụng Điều 659, phải xác định di chúc có hợp pháp và có hiệu lực hay không. Theo Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc hợp pháp phải đáp ứng các điều kiện cơ bản sau:

• Người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc và không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép;
• Nội dung không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội và hình thức không trái quy định pháp luật;
• Di chúc của người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi phải được lập thành văn bản và được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về việc lập di chúc;
• Di chúc của người bị hạn chế về thể chất hoặc người không biết chữ phải được người làm chứng lập thành văn bản và có công chứng hoặc chứng thực;
• Di chúc bằng văn bản không có công chứng, chứng thực chỉ hợp pháp khi đáp ứng đủ điều kiện tại khoản 1 Điều 630;
• Di chúc miệng phải đáp ứng điều kiện đặc biệt tại khoản 5 Điều 630 và các quy định liên quan.

Theo Điều 643, di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế. Toàn bộ hoặc một phần di chúc có thể không có hiệu lực trong những trường hợp luật định. Vì vậy, không thể chỉ nhìn thấy tên người hưởng rồi mặc nhiên chia đều nếu hiệu lực của văn bản hoặc một phần nội dung đang có tranh chấp.

Di chúc không xác định rõ phần thừa kế được chia theo nguyên tắc nào?

Khoản 1 Điều 659 Bộ luật Dân sự 2015 quy định: nếu di chúc không xác định rõ phần của từng người thừa kế thì di sản được chia đều cho những người được chỉ định trong di chúc, trừ trường hợp họ có thỏa thuận khác.

Như vậy, cách xử lý Di chúc không xác định rõ phần thừa kế gồm hai hướng:

1. Không có thỏa thuận khác: phần di sản thuộc phạm vi định đoạt hợp pháp của di chúc được chia đều cho những người được chỉ định.
2. Có thỏa thuận khác: những người thừa kế có thể thống nhất phương án phân chia khác, nhưng thỏa thuận phải tự nguyện, không vi phạm điều cấm, không ảnh hưởng trái pháp luật đến quyền của người khác và đáp ứng yêu cầu về hình thức, thủ tục đối với loại tài sản liên quan.

Ví dụ cách chia khi di chúc không ghi phần của từng người

Ông A lập di chúc hợp pháp với nội dung: “Sau khi tôi qua đời, căn nhà thuộc sở hữu của tôi được để lại cho ba người con B, C và D”, nhưng không ghi tỷ lệ của từng người. Giả định căn nhà hoàn toàn là di sản của ông A, di chúc có hiệu lực, không có người thừa kế bắt buộc cần bảo đảm quyền lợi và không còn nghĩa vụ tài sản phải thanh toán.

Trong ví dụ này, Di chúc không xác định rõ phần thừa kế nên B, C và D về nguyên tắc mỗi người được hưởng một phần ba căn nhà. Các bên có thể thỏa thuận một người nhận nhà và thanh toán giá trị tương ứng cho những người còn lại, cùng bán tài sản để chia tiền hoặc chọn phương án hợp pháp khác.

Nếu căn nhà là tài sản chung của ông A với người khác thì trước hết phải xác định phần thuộc quyền của ông A. Chỉ phần đó mới là di sản để thực hiện di chúc; không được chia toàn bộ căn nhà theo cách tính một phần ba cho mỗi người.

Các trường hợp đặc biệt khi phân chia di sản theo di chúc

Di chúc phân định di sản theo hiện vật

Theo khoản 2 Điều 659, nếu di chúc phân định di sản theo hiện vật thì người thừa kế được nhận hiện vật kèm theo hoa lợi, lợi tức thu được từ hiện vật đó hoặc phải chịu phần giá trị của hiện vật bị giảm sút tính đến thời điểm phân chia di sản. Nếu hiện vật bị tiêu hủy do lỗi của người khác, người thừa kế có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại.

Trường hợp này khác với Di chúc không xác định rõ phần thừa kế, bởi người lập di chúc đã xác định tài sản cụ thể dành cho từng người. Việc giải quyết tập trung vào tình trạng, hoa lợi, lợi tức và biến động giá trị của hiện vật.

Di chúc chỉ xác định tỷ lệ đối với tổng giá trị di sản

Theo khoản 3 Điều 659, nếu di chúc chỉ phân định di sản theo tỷ lệ đối với tổng giá trị khối di sản thì tỷ lệ này được tính trên giá trị khối di sản đang còn vào thời điểm phân chia. Ví dụ, di chúc cho B hưởng 60% và C hưởng 40% thì phần của họ được tính theo tỷ lệ đó trên giá trị khối di sản còn lại khi chia.

Đây cũng không phải Di chúc không xác định rõ phần thừa kế, vì tỷ lệ của mỗi người đã được ghi nhận. Việc chưa chỉ rõ hiện vật nào thuộc về ai không đồng nghĩa với việc chưa xác định phần thừa kế.

Chỉ một phần di chúc không có hiệu lực

Điều 643 cho phép xem xét hiệu lực của từng phần di chúc. Nếu chỉ một phần không có hiệu lực nhưng không ảnh hưởng đến các phần còn lại thì phần còn lại vẫn có hiệu lực. Phần di sản liên quan đến nội dung di chúc không có hiệu lực có thể được chia theo pháp luật theo Điều 650.

Có người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc

Điều 644 bảo vệ cha, mẹ, vợ, chồng, con chưa thành niên và con thành niên không có khả năng lao động trong những điều kiện luật định. Họ có thể được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu không được di chúc cho hưởng hoặc được hưởng ít hơn mức đó, trừ trường hợp từ chối nhận di sản hoặc thuộc khoản 1 Điều 621.

Do đó, việc áp dụng nguyên tắc chia đều đối với Di chúc không xác định rõ phần thừa kế vẫn phải đặt trong mối quan hệ với quyền của người thừa kế bắt buộc.

Những vấn đề phải kiểm tra trước khi chia di sản

Để xử lý đúng trường hợp Di chúc không xác định rõ phần thừa kế, người thừa kế nên lần lượt kiểm tra:

• Thời điểm và địa điểm mở thừa kế: theo Điều 611, thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết; địa điểm mở thừa kế là nơi cư trú cuối cùng, nếu không xác định được thì là nơi có toàn bộ hoặc phần lớn di sản.
• Hiệu lực của di chúc: kiểm tra chủ thể, sự tự nguyện, nội dung, hình thức, bản di chúc sau cùng và phạm vi phần có hiệu lực.
• Phạm vi di sản: xác định tài sản riêng của người chết và phần của họ trong tài sản chung; loại trừ tài sản thuộc người khác.
• Nghĩa vụ tài sản: xem xét chi phí hợp lý, khoản nợ, thuế và các nghĩa vụ phải thanh toán theo thứ tự tại Điều 658.
• Người được chỉ định: xác định ai còn sống tại thời điểm mở thừa kế, ai từ chối nhận di sản hoặc không có quyền hưởng di sản.
• Người thừa kế bắt buộc: kiểm tra có người thuộc Điều 644 cần được bảo đảm phần di sản hay không.
• Thỏa thuận phân chia: ghi nhận rõ sự tự nguyện, giá trị tài sản, cách thanh toán và thủ tục đăng ký nếu có nhà, đất hoặc tài sản phải đăng ký.

Công bố và giải thích nội dung di chúc

Điều 647 Bộ luật Dân sự 2015 quy định việc công bố di chúc trong các trường hợp có người được chỉ định công bố hoặc di chúc được lưu giữ tại tổ chức hành nghề công chứng. Sau thời điểm mở thừa kế, bản sao di chúc phải được gửi cho những người liên quan; họ có quyền yêu cầu đối chiếu với bản gốc.

Nếu nội dung di chúc không rõ ràng dẫn đến nhiều cách hiểu, Điều 648 quy định những người thừa kế theo di chúc phải cùng nhau giải thích dựa trên ý nguyện đích thực trước đây của người chết, có xem xét mối quan hệ của người chết với người thừa kế. Nếu không nhất trí về cách hiểu thì có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết.

Cần phân biệt nội dung “không rõ cách hiểu” tại Điều 648 với Di chúc không xác định rõ phần thừa kế tại Điều 659. Nếu tên người hưởng đã rõ nhưng không ghi phần của từng người, nguyên tắc mặc định là chia đều, trừ thỏa thuận khác.

Cách lập di chúc rõ ràng để hạn chế tranh chấp

Điều 631 yêu cầu di chúc có các nội dung chủ yếu như ngày lập, thông tin người lập, người được hưởng, di sản và nơi có di sản. Để hạn chế tình trạng Di chúc không xác định rõ phần thừa kế, người lập di chúc nên:

• Mô tả chính xác tài sản bằng giấy tờ, địa chỉ, số thửa, tài khoản hoặc đặc điểm nhận dạng phù hợp;
• Xác định rõ họ tên, ngày sinh hoặc thông tin nhận diện người thừa kế;
• Ghi cụ thể tỷ lệ, giá trị hoặc hiện vật mà từng người được hưởng;
• Nêu phương án xử lý nếu tài sản không còn, người thừa kế chết trước hoặc từ chối nhận di sản;
• Đánh số trang, ký hoặc điểm chỉ theo đúng quy định và tránh viết tắt, ký hiệu gây khó hiểu;
• Cân nhắc công chứng di chúc và cung cấp hồ sơ chứng minh quyền sở hữu tài sản.

Không phải mọi di chúc đều bắt buộc công chứng. Tuy nhiên, từ ngày 01/07/2025, hoạt động công chứng được điều chỉnh bởi Luật Công chứng số 46/2024/QH15 và văn bản hướng dẫn còn hiệu lực tương ứng. Việc công chứng có thể giúp xác lập rõ thời điểm, chủ thể, nội dung văn bản và giảm rủi ro tranh chấp, nhưng không tự động bảo đảm mọi nội dung di chúc đều hợp pháp.

Câu hỏi thường gặp về di chúc không ghi rõ phần được hưởng

Di chúc chỉ ghi tên các con mà không ghi tỷ lệ thì có vô hiệu không?

Không mặc nhiên vô hiệu chỉ vì không ghi tỷ lệ. Nếu di chúc hợp pháp và xác định được những người được chỉ định, khoản 1 Điều 659 cho phép chia đều di sản cho họ, trừ khi họ có thỏa thuận khác.

Những người thừa kế có bắt buộc phải chia đều không?

Không tuyệt đối. Chia đều là nguyên tắc mặc định. Những người được chỉ định có thể thỏa thuận cách chia khác nếu sự thỏa thuận tự nguyện, hợp pháp và không xâm phạm quyền của người khác.

Một người có thể nhận nhà và trả tiền cho những người còn lại không?

Có thể nếu các bên thống nhất được giá trị, cách thanh toán và thực hiện đúng thủ tục đối với tài sản. Nếu không thỏa thuận được, một bên có thể yêu cầu cơ quan có thẩm quyền giải quyết theo hồ sơ cụ thể.

Nếu di chúc ghi tỷ lệ nhưng không ghi tài sản cụ thể thì có phải chia đều không?

Không. Nếu di chúc đã ghi tỷ lệ thì áp dụng khoản 3 Điều 659: tỷ lệ được tính trên giá trị khối di sản đang còn vào thời điểm phân chia.

Di chúc viết tay không công chứng có được dùng để chia di sản không?

Có thể, nếu đáp ứng điều kiện của di chúc hợp pháp theo Điều 630 và các quy định về hình thức tương ứng. Việc không công chứng không tự động làm di chúc viết tay vô hiệu.

Khi các bên hiểu nội dung di chúc khác nhau thì xử lý thế nào?

Các bên giải thích theo Điều 648 dựa trên ý nguyện đích thực trước đây của người chết và mối quan hệ với người thừa kế. Nếu không thống nhất, họ có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết.